کتابخانه عمومی دکتر شریعتی
معرف : قاضی نوری، سید حسین
بعد از کتابخانه عظیم و با شکوه آستان قدس رضوی که همچون گوهری گرانبها بر تارک فرهنگ خراسان و بلکه ایران میدرخشد و پرتو آن همواره شیفتگان علم و ادب و دانش و فرهنگ اسلامی را از چشمه زلال معرفت و دانش سیراب میکند، کتابخانه عمومی دکتر شریعتی مشهد به عنوان قدیمیترین و معتبرترین کتابخانه استان همچون گنجی ناشناخته نفایس عظیمی را در خود دارد که شناخت آن نیازمند پژوهشی فراوان برای پژوهندگان و دوستداران کتاب است. سال گذشته 70 سال از تأسیس این کتابخانه گذشت و جا دارد به همین مناسبت و با اغتنام فرصت شرح کوتاهی از سرگذشت این مرکز فرهنگی در طی عمر 70 سالهاش به آگاهی علاقهمندان برسد:
مقارن با تحولات فرهنگی کشور بعد از انقلاب مشروطیت فکر تأسیس کتابخانه و قرائتخانه در شهرهای بزرگ به وجود آمد و از جمله در مشهد اولیای وقت فرهنگ خراسان به سرپرستی مرحوم ادیب بجنوردی کفیل فرهنگ که مردی فاضل و ادیب بود تلاش در تأسیس کتابخانه را آغاز و از مرکز تقاضای مساعدت نمودند.
مرحوم سلیمان میرزا وزیر فرهنگ وقت با تأسیس کتابخانهای به نام «کتابخانه معارف خراسان» موافقت نمود و آنگاه تعدادی کتاب از مصر، انگلستان و فرانسه خریداری گردید و اداره فرهنگ خراسان طی نامهای از مرحوم ادوارد براون خاورشناس نامی که در آن زمان در دانشگاه کمبریج مشغول تدریس و تحقیق بود درخواست یک دوره از کتابهای ایشان را نمود و مبلغ هشت پوند نیز برای این منظور حواله گردید، مرحوم ادوارد براون تعداد 19 جلد کتاب فارسی از کتابفروشی «نوراک» به صورت نیم بها خریداری و ارسال نمود و در پاسخ اعلام داشت کتابها و تألیفات خودش به دلیل این که به زبان انگلیسی است در خراسان مورد استفاده چندان نخواهد بود.
بالاخره با صرف هزینهای معادل 456 تومان تعدادی کتاب و تجهیزات کتابخانه از قبیل میز، صندلی و قفسه کتاب، کتابخانه و قرائتخانه خراسان در تاریخ هشتم تیرماه 1303 شمسی رسماً در محل باغ نادری افتتاح و گزارش تأسیس و افتتاح آن در 15 تیرماه به امضای مرحوم ادیب بجنوردی به وزیر فرهنگ داده شد.
مقارن با تأسیس و افتتاح کتابخانه انجمن ادبی خراسان نیز تأسیس شد و جلسات خود را در همین محل برگزار مینمود. اداره فرهنگ خراسان ضمن اعلام آگهی در روزنامههای فکر آزاد، مهرمنیر، صدای شرق و سلامت ساعات کار کتابخانه را از «چهار ساعت قبل از ظهر تا ظهر و از سه ساعت به غروب تا دو ساعت از شب» به اطلاع عموم رساند. استقبال مردم از تأسیس کتابخانه و توسعه مداوم آن موجب شد که اداره فرهنگ خراسان درصدد تحصیل اعتبار بیشتری برآید لذا از وزارت فرهنگ تقاضای اعتبار کرد و این پیشنهاد مورد موافقت وزیر فرهنگ وقت واقع شد و اعتباری معادل 30 تومان در ماه به کتابخانه اختصاص یافت که صرف حقوق کارمندان، خرید کتاب و دیگر نیازها از جمله سوخت و روشنایی میگردید.
با توسعه سریع کتابخانه و استقبال طبقات مختلف و بخصوص فرهنگیان و دانشآموزان از آن، اشخاص خیّر و کتابدوست نیز با تقدیم اعانات نقدی و اهدای کتابهای شخصی موجبات توسعه بیشتر این موءسسه نوبنیاد فرهنگی را فراهم کردند و بر غنای آن همّت گماشتند.
سالها گذشت و با توسعه کتابخانه و افزایش مراجعین، دیگر عمارت باغ نادری گنجایش کافی را نداشت و ناچار در آذرماه 1322 کتابخانه به محل مدرسه علمیه نواب منتقل شد و هفت ماه پس از آن در تیرماه 1323 بار دیگر به یکی از تالارهای اداره فرهنگ نقل مکان نمود و پس از چندی از آنجا به یکی از قسمتهای دبیرستان شاهرضا (دکتر شریعتی کنونی) انتقال یافت و در آبانماه 1326 بار دیگر به ساختمان باغ نادری برگشت اما چون از یک طرف ساختمان ظرفیت لازم را نداشت و از طرف دیگر اصولاً رو به ویرانی بود در فروردین 1330 کتابخانه به تالار تشریفات باغ ملّی منتقل گردید و پس از سالها سرگردانی در فضای وسیع و محوطه سرسبز و مصفای آن آرامش یافت و موجبات استفاده بیشتر برای خیل عظیم علاقهمندان به کتاب در آن زمان فراهم شد ولی این آسایس و آرامش شش سال بیشتر دوام نیافت زیرا شهرداری تصمیم گرفت در محل باغ ملّی به جای کتابخانه کافه و مهمانخانه دایر نماید و اداره فرهنگ ناگزیر با موافقت مرحوم سید محمود فرّخ رییس وقت اتاق بازرگانی که از شاعران و نامآوران فرهنگ خراسان بود کتابخانه را به یکی از تالارهای اتاق بازرگانی منتقل نمود و پس از اندک زمانی در سال 1337 به یکی از ساختمانهای استیجاری و متروکه فرهنگ در خیابان خسروی نقل مکان نمود.
سرانجام سرگردانی و خانه بدوشی کتابخانه اولیای وقت فرهنگ خراسان را به فکر احداث ساختمان مستقلی برای کتابخانه انداخت و کمیسیونی به نام «کمیسیون ساختمان کتابخانه فرهنگ» با شرکت 7 نفر از رجال فرهنگی و افراد خبیر و خیّر تشکیل و موضوع احداث ساختمان وارد مرحله عمل گردید و اولین کلنگ ساختمان در تاریخ 12/3/1337 به زمین زده شد و در 19/8/1339 کتابخانه به ساختمان جدید (محل فعلی) انتقال یافت که هنوز هم پس از گذشت 35 سال در قسمتی از همان بنا به حیات خود ادامه میدهد و طبقه فوقانی آن در سال 1343 پس از اجرای طرح تفکیک وزارت فرهنگ به دو وزارتخانه آموزش و پرورش و فرهنگ و هنر، از کتابخانه جدا شد و به عنوان باشگاه فرهنگیان مورد استفاده قرار گرفت. ضمناً به استناد سوابق و پروندههای موجود هزینه احداث این ساختمان از محل جمعآوری اعانه و از طریق فروش قبوضی تحت عنوان کمک به ساختمان کتابخانه وسیله طبقات مختلف مردم بخصوص فرهنگیان و دانشآموزان تأمین گردیده است.
وضعیت موجود: سطح زیربنای کتابخانه بالغ بر 455 متر مربع است که تا سال گذشته از بزرگترین سالن آن که به ابعاد 70/6 × 75/18 متر است با تفکیک بوسیله چادر، جهت مطالعه برادران و خواهران استفاده میشد و سالن کوچکتر با ابعاد 50/7×11 مورد استفاده مطالعه کنندگان نشریات ادواری بود ولی مخزن کتب و نشریات مجموعاً محلی را بمساحت تقریبی 140 متر مربع به خود اختصاص داده بود که گنجایش 14000 الی 16000 جلد کتاب را داشت در حالی که مجموع کتابها حدود 30000 جلد بود و نشریات نیز خود حجم قابل توجهی از مخزن را اشغال کرده بود و در نتیجه کتابخانه به صورت انبار متراکم کتاب درآمده بود. طبیعی است ساختمانی که قریب 40 سال قبل برای کتابخانه احداث شده نمیتواند پاسخگوی نیازهای امروز باشد، ولی از آنجا که کوششها و اقدامات مسوءولان در جهت انتقال کتابخانه بدلیل پیدا نشدن ساختمان مناسب بجایی نرسید ناچار سالن مطالعه مورد ذکر به مخزن اختصاص یافت و بخش مرجع و خدمات فنی نیز در قسمتی از همین سالن مستقر گردید و در نتیجه مخزن سابق به تالار مطالعه برادران و بخش مرجع و خدمات فنی به تالار مطالعه خواهران تبدیل گردید و بخش مخزن نشریات ادواری نیز در قسمتی از مخزن سابق باقی ماند. علاوه بر آن سالن شماره 2 (سالن کوچکتر) علاوه بر آن که محل مطالعه نشریات است، جای برگهدانها نیز میباشد.
طبقهبندی کتابها
از بدو تأسیس کتابخانه روش طبقهبندی کتابها همان روش قطع بود بدین ترتیب که هر کتاب بدون توجه به موضوع و محتوا و تنها با توجه به اندازه کتاب در کنار یکدیگر قرار میگرفت و چون مخزن کتاب ناچار به صورت بسته اداره میشد برای هر کتاب برگهای شامل مشخصات کتاب و شماره قطع تهیه و در برگهدان قرار میگرفت و مراجعهکننده ضمن مراجعه به برگهدان نام و شماره قطع کتاب را یادداشت و در اختیار کتابدار قرار میداد و کتاب موردنظر خود را دریافت میکرد. این طرز طبقهبندی مشکلات زیادی برای کتابدار و مراجعهکننده ایجاد مینمود زیرا کتابها با توجه به قطع و تاریخ ورود به کتابخانه در محلی قرار میگرفت و گاه یک دوره چند جلدی چون بتدریج به کتابخانه رسیده بود در چندین قفسه و چندین طبقه جایگزین میگردید و پیدا کردن همه آنها کار دشواری بود و حتی در صورت مراجعه محققی برای مطالعه درباره موضوعی خاص فراهم نمودن منابع مربوط به یک موضوع بسیار مشکل بود.
بنابراین از سال 1371 با استفاده از امکانات موجود و تلاش همکاران محترم کتابدار همچنان که کتابخانه روال عادی خود را از لحاظ پاسخگویی به اعضا و مراجعان ادامه میداد شروع به طبقهبندی کتابها به روش دهدهی دیویی (دهدهی و اعشاری) شد بدین ترتیب که ابتدا کلیه کتب مرجع را از مخزن جمعآوری و نسبت به آماده سازی و تفکیک آن اقدام شد و سپس طبقهبندی و آمادهسازی سایر موضوعات آغاز گردید تا جایی که امروز قریب به 21 کتابها در موضوعات کلیات، دین، فلسفه، علوم اجتماعی به روش دیویی طبقهبندی و آمادهسازی شده و برگههای آن نیز در اختیار محققان و دانشپژوهان مراجعه کننده قرار گرفته است و این کار تا حصول نتیجه به یاری خداوند به همین نحو پیگیری خواهد شد.
همان طور که ذکر شد این کتابخانه از معدود کتابخانههای کشور است که از منابع و ذخایر عظیم فرهنگی سرشار میباشد و حفظ و نگهداری آن مستلزم امکانات فراوان است که در حال حاضر متأسفانه در دسترس نیست. اولاً کتابخانه نیاز به ساختمانی مجهز دارد زیرا کتب نفیس و قدیمی باید در شرایط خاصی از لحاظ میزان رطوبت هوا و میزان نور مخزن نگهداری و مرتباً آفتزدایی شوند و ضمناً از کلیه نسخههای کمیاب و پر ارزش میکروفیلم تهیه شود تا میکروفیلم در اختیار محقق گذاشته شود و کتابها محفوظ بماند. ثانیاً ضوابط جاری در کتابخانههای ملی و از جمله کتابخانه ملّی ایران در این کتابخانه نیز حاکم شود یعنی از حالت کتابخانه عمومی خارج گردد و مقررات استفاده و امانت دهی کتاب تغییر یابد. به هر حال حفظ و حراست از این گنجینه عظیم علمی و فرهنگی بر همه مسوءولان و متولیان فرهنگ خراسان و کتابداران فریضه است و امید است خداوند به همه ما این توفیق عظیم را کرامت فرماید.
منابع فرهنگی موجود
از لحاظ منابع فرهنگی کتابخانه به چهار بخش تقسیم میشود: کتب خطّی، کتب چاپی فارسی، نشریات ادواری و روزنامهها، و کتب چاپی غیر فارسی.
1) کتب خطی: کتابخانه دارای 200 نسخه کتاب خطی (120 نسخه عربی و بقیه فارسی) است. تعداد قابل توجهی از این نسخهها بسیار ممتاز و گاه منحصر به فرد است؛ دانشپژوهان ارجمند میتوانند جهت کسب اطلاع بیشتر از این مجموعه به کتاب فهرست نسخ خطی کتابخانه عمومی فرهنگ و هنر چاپ 1348 مراجعه نمایند.
2) کتب چاپ فارسی: کتابخانه دارای منابع عظیم کتب چاپی از زمان پیدایش صنعت چاپ در ایران تا زمان حاضر و نیز تعداد قابل توجهی کتب چاپ سنگی و نسخ چاپی گرانبها و کمیاب است که امید است امکان تهیه میکروفیلم و حفظ و نگهداری این اسناد گرانقدر در شرایط بهتر و مساعدتری فراهم شود، آمار دقیقی از تعداد کتابها نمیتوان به دست داد زیرا به دلیل کمبود جا مرتباً کتابها وجین میشود و نسخههای اضافی و تکراری جمعآوری میگردد. از طرف دیگر کتابها در اثر استفاده مداوم در حال فرسودگی و خرابی است و صحافی آنها نیز به دلیل مشکلات موجود مرتب انجام نمیگیرد، بعلاوه کلیه کتابهای خاص کودکان و نوجوانان به دلیل کمبود جا از گردش خارج شده است. در مجموع کتب چاپی فارسی قریب 30000 نسخه است که نزدیک به 31 آن به دلیل قدیمی بودن و مرجع بودن منحصراً در داخل کتابخانه مورد استفاده قرار میگیرد و بقیه به امانت در خارج از کتابخانه نیز داده میشود.
3) آرشیو روزنامهها و نشریات ادواری: در حال حاضر بالغ بر 200 عنوان مجله و حدود هشت هزار جلد روزنامه از زمان ابتدای مشروطیت به این سو در آرشیو کتابخانه موجود است. نشریات ادواری نیز از جهت حفظ و نگهداری وضعیت بهتری از کتابها ندارد در حالی که اهمیّت آنها همسنگ کتابها است و امید است متولیان فرهنگی کشور بذل عنایتی در مورد حفظ این مجموعه عظیم فرهنگی بنمایند.
4) کتب چاپی غیر فارسی: قریب 5000 نسخه کتاب به زبانهای مختلف در این کتابخانه موجود است که به ترتیب تعداد کتاب عبارتند از عربی، انگلیسی، فرانسه، روسی، ترکی، آلمانی و اردو این بخش سالیان متمادی است که به دلیل نبود فضای مناسب و نیز کمبود نیروی انسانی متخصص و کارآمد پویایی چندانی ندارد و اگر حداقل امکانات برای آمادهسازی این کتابها به وجود آید میتواند منابع عظیم و گاه منحصر بفردی در اختیار پژوهشگران و مشتاقان قرار دهد.
علاوه بر آنچه ذکر شد کتابخانه تعداد زیادی کتابهای درسی از زمان تأسیس دارالفنون تا زمان حاضر در اختیار دارد که این مجموعه در صورت حفظ و جمعآوری کتابهای درسی از منابع مختلف خود میتواند به آرشیو جالب و منحصربه فردی تبدیل شود که سیر تحول کتب درسی را در ایران از آغاز تاکنون نمایش دهد و کسانی که در زمانهای حال و آینده در این باره نیاز به منابع فرهنگی و مأخذ علمی دارند از این مجموعه بهره برند.
نظرات ()
