داستانی از جلال آل احمد : دفترچه ی بیمه
تازه زنگ تفریح را زده بودند و معلم ها ، یک یک ، از میان هیاهوی بچه هایی که با سرو صدا ، توی حیاط مدرسه ریخته بودند ، و دوان دوان به طرف منبع آب هجوم آورده بودند ، فرار می کردند و به طرف دفتر پناه می آوردند .
اتاق کوچک بود . میز ناظم مدرسه نصف آن را گرفته بود . و به سختی می شد رفت و آمد کرد . دور تا دور بالای اتاق را سیم های چرک و سیاه برق و تلفن و زنگ اخبار پوشانده بود . بالای سر میز ناظم مدرسه عکس قاب گرفته و بزرگ جوانکی با لباس پیشاهنگی ، خاک گرفته و رنگ و رو رفته ، به دیوار آویزان بود . غیر از صندلی های دور اتاق ، یک گنجه و یک چوب رخت و یک روشویی حلبی و یک تابلوی بزرگ اخطارها و اعلان های اداری ، دیگر اثاث اتاق بود . یک عکس دسته جمعی کوچک هم روی بخاری بود که دیپلمه های نمی دانم کدام سال مدرسه را با لباس شق و رق و معلم ها و ناظم و مدیر همان سال نشان می داد .
پیش از همه معلم فرانسه وارد شد که پیرمرد کوتاه قد مرتبی بود و چوب کبریتی به ته سیگار خود فرو کرده بود ، و آن را با سرانگشت دور از خود گرفته بود . مثل این که سیگار و دود آن نجس است یا میکروب دارد و باید از آن پرهیز کرد . و بعد معلم تاریخ وارد شد که کوتاه و خپله بود . گیوه به پاداشت و یخه اش چرک و نامرتب بود و کراواتش مثل بند جامه لوله شده بود و زیر یخه ی کتش فرورفته بود . بعد معلم جبر آمد که باریک و دراز بود و راه که می رفت لق لق می خورد و عینک داشت و سیگار گوشه ی لبش دود می کرد و از بس زرد بود آدم خیال می کرد سل دارد . بعد معلم شرعیات وارد شد که ته ریشی داشت و یخه اش باز بود و عینک کلفتی به چشم زده بود و مثل اخوندها غلیظ حرف می زد . و با یک یک همکارانش سلام و علیک کرد و صبحکم الله گفت . مثل یک گونی سنگین که به گوشه ای بیندازد همان دم در وا رفت . بعد کتاب دار مدسه آمد که ریزه بود و سر بی مویی داشت وبه عجله راه می رفت و هر هر می خندید و به جای سلام ، به هرکس که رو می کرد نیشش تا بناگوش باز می شد. و بعد هم چند نفر دیگر آمدند و دست آخر معلم نقاشی وارد شد که عبوس بود و انگار تازه از یک دعوا خلاص شده بود . یک دسته ی کلفت کاغذ نقاشی زیر بغل داشت و پای صندلی که رسید سیگارش را زیر پا له کرد و نشست .
معلم ها تازه نشسته بودند که کتاب دار مدرسه شاد و شنگول ، مثل کسی که مژده ی بزرگی آورده باشد ، به
صدا درآمد : - خوب ، تبریک عرض می کنم ، آقایان ! امروز قرار است دفترچه های بیمه را بدهند . معلم تاریخ به سختی خودش را از توی مبل بیرون کشید و اعتراض کنان فریاد زد : - مرده شورشان راببرد با بیمه شان . من اصلا نمی خواهم بیمه بشوم . خودم بیمه هستم . من که اصلا قبول نمی کنم . - چه قبول بکنی چه نکنی از حقوقت کم می گذارند . آش خالته ، بخوری پاته ، نخوری پاته... به این مثل لوس کتاب دار مدرسه عده ای زورکی خندیدند . و معلم تاریخ از جوش و خروش افتاد . معلم جبر که سیگارش داشت تمام می شد ، گفت :
- راستی می دانید بیمه در مقابل چه ...؟
هنوز حرفش تمام نشده بود که صدایی برخاست : - در مقابل حمق آقایان ! در مقابل حمق !
این صدای معلم نقاشی بود که عبوس بود و اوراق نقاشی را روی زانوهایش گذاشته بود و وقتی حرف می زد مثل این بود که فحش می دهد . همه به طرف او برگشتند . نگاه هایی که تا به حال جز خستگی چیزی نمی رساند و چیزی جز بی علاقگی نسبت به همه چیز در آن خوانده نمی شد ، حالا کنجکاو شده بود و در بعضی از آن ها هم چیزی از نفرت را می شد حس کرد . همه ی همکاران معلم نقاشی می دانستند که او رشته ی فیزیک را تمام کرده و در س نقاشی مدرسه را به اصرار خودش دو سال است به او داده اند . همه با قیافه ی عبوس او آشنا بودند . با تندی ها ی او خو گرفته بودند و در حالی که بیش تر اوقات به او حق می دادند ، دم پرش نمی رفتند و از مجادله ی با او می گریختند . حتی کتاب دار مدرسه که همه را دست می انداخت و به اصطلاح خودش می خواست با شوخی ها و مسخرگی های خود ، خستگی را از تن همکارانش دربیاورد نیز سربه سر او نمی گذاشت و رعایت حالش را می کرد . چند لحظه به سکوت گذشت و اگر فراش پیر مدرسه با سینی چای وارد نشده بود معلوم نبود این سکوت تاکی طول خواهد کشید . بعضی از معلم ها چای را که از توی سینی برمی داشند چند تا پول سیاه با سرو صدا توی سینی می انداختند و بعضی ها هم اصلا چای برنداشتند و معلم شرعیات و کتاب دار مدرسه داشتند چای شان را هورت می کشیدند که معلم نقاشی دوباره به صدا آمد :
- بدیش این است که من اهل تعارف نیستم . رک و پوست کنده حرف می زنم . خودم را می گویم . اول که معلم شدم خیال می کردم پنج سال که بگذرد دیوانه خواهم شد . حق هم داشتم . سال دوم بود که درس می دادم . معلم هندسه ی مدرسه مان دیوانه شد . صاف عقل از سرش پرید . و چه جانی کندیم تا به فرهنگ ثابت کردیم که احتیاج به استراحت دارد. بیچاره مدیر مدرسه هم خیلی دوندگی کرد تا از معرفی «جانشین واجد شرایط » معافش کرد . بدبختی این بود که به خودش نمی شد گفت دیوانه شده ای و نباید به کلاس بروی . اما از رفتارش پیدا بود ! می آمد و سر کلاس راه می رفت . عادتش شده بود . بااین که عقل از سرش پریده بود عادتش را نمی توانست ترک کند . من همان وقت برایم حتم شد که چه عاقبتی در انتظار ماست . همان وقت بود که خیال می کردم اگر پنج سال بگذرد دیوانه خواهم شد . اما حالا که هفت سال است درس می دهم ، کم کم دارم به این مطلب می رسم که نه . دارم احمق می شوم . حالا به این مطلب رسیده ام که آدم هایی پس از پنج سال تدریس دیوانه می شوند که آدم های برجسته ای باشند. آن معلم هندسه این
طور بود . آدم های کودن و بی خاصیت مثل ما فقط احمق می شوند . هر چه بیش تر درس بدهند ، احمق تر می شوند.
کتاب دار وسط حرفش دوید که : -آقا البته قیاس به نفس می فرمایند .
و معلم فرانسه که با استکان بازی می کرد گفت : - شوخی نکنیم ، آقا . حقیقت را قبول کنیم . من هم قوچان که رییس فرهنگ بودم ، بیست سال پیش را می گویم ، معلم حساب مان روس بود . دیوانه شد . درس را ول کرد . بعد هم نفهمیدم چه طور سر به نیست شد . در این سی سال که من در فرهنگم تا حالا چهارتا از همکارهام دیوانه شده اند ...
- من مگر چرا آمدم رشته تخصصی ام را ول کردم و معلم نقاشی شدم ؟ بله ؟ برای این که پنج سال یا هفت سال یک مطلب معین را به مغز کره خرهای مردم فرو کردن ، بحث و مطالعه را برای ابد رهاکردن ، و حتی برای تدریس احتیاجی به مطالعه و تعمق نداشتن ، و همان تنها اره و تیشه ای را که توی دانشسرا به دستمان داده اند روی مغز هر بچه ای به کار انداختن ، این یا آدم را دیوانه می کند یا احمق . اگر آدم حسابی باشد یا تدریس را ول می کند یآ دیوانه می شود و اگر حسابی نباشد کودن می شود . احمق می شود . من که به این نتیجه رسیده ام .
معلم جبر که وقتی حرف می زد لق لق می خورد . گفت : -راجع به حمق که من خیالم راحت است . هرچه باید شده باشد ، شده . من آلان چهارده سال است درس می دهم .و اما به نظر من معلم ها را فقط در مقابل دو مرض باید بیمه کرد . در مقابل سل و در مقابل ...
دستش را به طرف پیشانی رنگ پریده ی بلندش برد و دوسه بار با انگشت به آن زد . معلم نقاشی گفت : - نه آقا . در مقابل حمق !
معلم شرعیات تکانی خورد و با لحنی تسلا دهنده گفت : -فقط سخت نباید گرفت آقایان . عصبانی نباید شد . گور پدرشان خواستند بفهمند ، نخواستند نفهمند . شماها جوانید و خیلی حرارت دارید . یک کمی پا به سن که گذاشتید و حرارت تان تمام شد کار درست خواهد شد . بی خود خیال تان را ناراحت نکنید . معلم تاریخ شاید برای اینکه بحث را عوض کرده باشد . گفت : -من که اصلا بیمه نمی شوم . مرده شور ! من خودم بیمه ی عمر شده ام . هجده سال دیگر بیست هزار تومان پول عمرم را هم از بیمه خواهم گرفت. - یعنی تا هجده سال دیگر خیال داری زنده بمانی ؟ از این شوخی کتاب دار همه خندیدند . حتی خود او هم خندید و مجلس از رسمیتی که به خود گرفته بود افتاد . صحبت های دونفری و خنده های کوتاه شروع شد . کتاب دار برای این که شوخی خود را جبران کرده باشد با معلم شرعیات راجع به بیمه گرم گرفته بود و معلم تاریخ از صدی دو حق کارمندی صحبت می کرد و معلم شرعیات راجع به تکه زمینی که اخیرا در عباس آباد معامله کرده است برای پهلو دستی اش می گفت . و معلم فرانسه راجع به ترفیعات از ناظم چیزی می پرسید ... فراش پیر آمده بود استکان ها را جمع می کرد که ، در اتاق باز شد و رد میان موجی از هیاهو و جنجال حیاط مدرسه که به درون آمد، مدیر مدرسه از پیش و دونفر کیف به دست از عقب او وارد دفتر شدند . بعضی ها به احترام برخاستند. دیگران سر جای خودتکانی خوردند و دوباره بی حرکت ماندند. مدیر مدرسه رفت پشت میز ناظم نشست و عینکش را گذاشت و آن دو نفر کیف به دست بساط خودشان را روی میز پهن کردند. مدیر با یکی یکی معلم ها احوال پرسی کرد. راجع به کلاس ها پرسید . از وضع حضور و غیاب بچه ها سوال کرد . و اوراق که مرتب شد معلم ها را یک یک از روی صورتی که زیر دست داشت صدا می کرد و ازشان امضا می گرفت و بازرس ها عکس دفترچه ی بیمه ی هریک را با وضعی ناشیانه با قیافه ی صاحبش تطبیق می کردند - با دقتی که در زندان نسبت به جانی ها می کنند - و دفترچه را می دادند.
وقتی نوبت به معلم نقاشی رسید و دفترچه ی بیمه ی « امراض و حوادث » او را به دستش دادند در او نه خیال تازه ای انگیخته شد و نه شادی و سروری به او دست داد. قیافه اش همان طور عبوس شد و اوراق نقاشی بچه ها را همان طور زیر بغل می فشرد . شاید خیلی خسته بود ، شاید حواسش جای دیگری بود . اما وقتی خواستند از او باز پای چند تا ورقه امضا بگیرند کمی ناراحت شد . او حتی از امضا کردن دفتر حضور و غیاب مدرسه هم خودداری می کرد . برای همکارانش گفته بود : که چه ؟ مثل کفتر های صحن امام زاده ها هی فضله انداختن ؟ و همه جا را آلوده کردن ؟ و خیلی دلش می خواست لیست حقوق را امضا نکند . ولی این دیگر نمی شد . رسید دفترچه ی بیمه هم همین طور بود . بازرس ها سخت گیر بودند و او ناچار خط کج و کوله ای پای دوسه ورقه گذاشت و در دل باز به این فضله ای که با قلم روی کاغذها می گذاشت خندید و دفترچه را بی این که نگاهی کند توی بغل گذاشت و دوباره نشست. بعد هم زنگ خورد و یک ساعت کلنجار رفتن با بچه ها ، و ساعت بعد که با همکارانش توی دفتر جمع شدند ، باز هم صحبت از بیمه شد و وقتی برای او حساب کردند که هر ماهه چهل و هفت هشت ریال ، گیرم پنج تومان از حقوقش کم خواهند کرد ، راستی اوقاتش تلخ شد .
جنجال و هیاهوی ساعت درس بعد ، باز همه چیز را از یادش برد و ظهر که از مدرسه در آمد و با دوسه نفر از همکارانش سوار اتوبوس شد ، وقتی دنبال پول توی جیب بغلش گشت ، دستش به دفترچه خورد و آن را در آورد و همان طور که بلیت فروش باقی پولش را می داد آن را ورق زد و به فکرش افتاد که « نه ، زیاد هم بد نیست . اگر یک وقت سجل آدم گم بشود ، یعنی اگر آدم یک وقت بخواهد سجلش را گم کند ، به درد می خورد ، اما یعنی قبول می کنند ؟...» به دنبال این فکر یک بار دیگر سر و ته دفترچه را خوب وارسی کرد که زیاد به ریزه کارهای محل تولد و اسم مادر وشماره ی سجل پدر نپرداخته بود و فقط اسم و سال تولد خودش را با یک عکس شسته و رفته و اتو کشیده از دوران جوانی ، اول آن زده بودند. از عکس خودش که جوان بیست ساله ای را نشان می داد که هنوز زلف هایش نخوابیده بود و پیدا بود که به ضرب آب و شانه روزی سه چهار بار با آن ور می رود . خنده اش گرفت و بعد ورق را برگرداند . صفحات متعددی برای تصدیق طبیب ها و ستون هایی برای اسامی امراض ، خالی گذاشته بودند . و اراقی هم از آخر دفترچه بات مقررات جوراجور بیمه ی عمر و حوادث و اموال و حریق سیاه شده بود ، زیاد بدش نیامد . نه از این لحاظ که دفترچه ی بیمه هم مثل سجل ، درست به یک نشانه به یک انگ می مانست ،نه . چون او همیشه از
سجل و دیپلم و سواد مصدق و معرفی نامه و این نوع نشانه ها و انگ ها بدش آمده بود .
همه ی این انگ ها برای او مثل خرمهره ای بود که گاو ماده ی «کل قربان علی» را از دیگر گاوها مشخص می کند . این نشانه ها و انگ ها همیشه برای او حاکی از چیزی خالی از انسانیت بود . و آن ها را کوششی برای پست کردن آدم ها می دانست . نقاط مشترکی که همه ی اسب های فلان گردان سوار دارند. یا شباهتی که میان پرتقال های درون یک جعبه است ، به نظر او خیلی بیش تر از نقاط مشترکی بود که همه ی ادم ها ی مثلا دیپلمه دارند . یا مثلا همه ی سرهنگ ها دارند. به نظر او پست کردن آدم ها و تحقیر آن ها بود که به آن ها دیپلم بدهند ، یا نشان روی دوش شان بکوبند ؛ یا سجل « صادره از بخش 4 مشهد » به دست شان بدهند !
و به همین سادگی از دیگران ممتازشان کنند .
اصلا به عقیده ی او وجه امتیاز آدم ها را زا یک دیگر نمی شد از درون شان ، از قوای ذهنی شان بیرون کشید و مثل خر مهره روی پیشانی شان آویزان کرد یا مثل نشان روی دوش شان کوبید . و حالا این دفتر چه هم فرق چندانی با آن ها یدیگر نداشت . با سجل ، با دیپلم با هر نشانه یا انگ و یا خرمهره ی دیگر ، فرق اصولی دیگری نداشت . فقط این فرق را داشت که مثل سجل ، هزار سوال و جواب در آن نشده بود و از ایل و تبار صاحبش نشانه ای نداشت . همین بود که معلم نقاشی را به دفترچه علاقمند می ساخت. یعنی علاقمند که نمی ساخت . فقط به نظرش بد نیامد . شاید چون از عکس جوانی اش که روی آن خورده بود خوشش آمده بود ... شاید هم ...آهاه ...همان طور که اتوبوس از یک ایستگاه با سرو صدا راه می افتاد صفحه ی خالی مخصوص به تصدیق اطبای را آورد و به ستون امراض خیره شد و اندیشد که اگر این ستون پر بشود و طبیب های متخصص در امراض گوناگون نظر خودشان را درباره ی او ف درباره ی مغز و اعصاب و کبد و معده اش بنویسند او خودش را که خواهد شناخت !
او که تا بحال فرصت نکرده است یک ماه در بستر بخوابد و استراحت کند ، او که تا به حال نتوانسته است برای هر دل درد یا ضعفی و یا عصبانیت نزدیک به جنونی ، به طبیب مراجعه کند ، از این پس خواهد فهمید که در حفره های درونش چه ها می گذرد ؟ و این امیدواری او را به دفترچه ی بیمه علامقمند ساخت . و حس کرد که آن را با دقت و دلسوزی باید محافظت کند .
همه ی این فکر ها را می کرد از همکارانش غافل مانده بود که مدتی پیش پیاده شده بودند و رفته بودند. و تا به ایستگاه نزدیک خانه اش برسد ، دو سه بار دیگر از سر شوق دفتر چه را ورق زد و تصمیم گرفت همه ی مطالب را با زنش در میان بگذارد. و از او هم نظری بخواهد . و وقتی رسید آن قدر خسته بود که همه چیز از یادش رفت .
*
دفترچه را پیش روی دکتر گذاشت و نشست . دکتر روی صندلی تکانی خورد و دفترچه را برداشت و پرداخت به این که مشخصات آن را روی ورقه ضبط کند.
معلم نقاشی کلاهش را روی زانویش نگه داشته بود و کمی خودش را باخته بود . مثل این که پایش هم می لرزید . هر چه سعی کرد بر خودش مسلط شود نتوانست. مثل این که کار زشتی کرده باشد ، مثل این که به گدایی آمده باشد . اما دکتر سرش پایین بود و اوراق را زیر و رو می کرد . و همین معلم نقاشی را کمی جرات داد که سرش را بردارد و نگاهی به اطراف بنیدازد ، شاید انبساط خاطری برایش دست بدهد . اما چیزی جالب نبود . یک تخت مشمع پوش طرف راست بود که چکش کوچکی روی آن را گرفته بود . و طرف چپ ، دیوار روغن زده و براق بود و روبه رویش بالای سر دکتر ، یک باسمه ی رنگی از مناظر ، خدا می داند سوییس یا شمال ایتالیا به دیوار آویزان بود . نه گوشی دکتر که روی میز افتاده بود و نه قپان کوچکی که در گوشه ی راست اتاق بود هیچ کدام چیز جالبی نبود . اما خود دکتر ؟ او هم جوان سی و چند ساله ی کوتاهی بود که هیچ اطمینان آدم را به خودش جلب نمی کرد .
کتش را درآورده بود و پشت صندلی انداخته بود . کراواتش اتو خورده و مرتب بود و یخه ی آهاری داشت و پیدا بود که برای دوا فروشی جان می دهد . دکتر مشخصات دفترچه را که یادداشت کرد آن را بست ، پیش او گذاشت ؛ و با قیافه ای که می خواست صمیمی نشان دهد گفت : - خوب ! آقا چه شونه ؟ معلم نقاشی همان طور که سیگارش را آتش می زد ، شروع کرد : -راستش نمی دانم چه مرضی دارم ...
و آب به گلویش جست . و خودش را باخت . زیرچشمی به دکتر نگاهی انداخت بعد پکی به سیگار زد و حالش که جا آمد گفت : -البته نمی دانم برای امراض عصبی باید این جا آمده باشم . اما خودم فکر نمی کنم چیزیم باشد . زنم اصرار دارد که مریضم . خیلی دلم می خواست او خودش بود تا برای تان می گفت چرا مریضم می داند ... و باز پکی به سیگار زد و برای دکتر که خیلی خونسرد می نمود ، این طور توضیح داد : - این را می دانم که عصبانی ام . خیلی هم عصبانی م . می دانید یک ساعت در اتاق انتظار نشستم تا نوبتم برسد . خوب همین کافی است تا آدم را عصبانی کند . اما این دو تا زن خارجی که بلند با هم حرف می زدند و سر آدم را می خوردند ، نزدیک بود مرا دیوانه کنند . لابد شما راهم خیلی خسته کردند . من عاقبت پاشدم و از اتاق بیرون رفتم . سر و صدا اذیتم می کند . اما کلاس ! آدم را دیوانه می کند . شلوغ است . جنجال است .
کلاس ، آن هم کلاس نقاشی ، خودتان می دانید یعنی چه ! هیچ درسی خسته کننده نیست . اما للگی بچه ها ! بچه ها را می دانید ساکت نگه داشتن عذابی است . آن هم هشتاد تا بچه را ! و من همیشه سرگلاس عصبانی می شوم . تا دو سال پیش فیزیک درس می دادم . درسم را برای این عوض کردم که بهتر بتوانم لله باشم . اما باز هم نمی شود . پارسال پسرکی را آن قدر زدم که از حال رفت . خودم هم از حال رفتم . بعد که به هوش آمدم ، خود آن پسر هم با دیگران آب به سر و صورتم می پاشید. این طوری ام . در خانه عصبانی ام . زیاد ایراد می گیرم . صداهای خیابان پوست آدم را می کند . خانه مان کنار خیابان است ...
و یک مرتبه حس کرد که قیافه ی دکتر هیچ نشانه ای از علاقه و توجه نیست . درست مثل کاغذنویس های در پست خانه که غم انگیزترین و یا شادترین وقایع زندگی را هم با همان کندی و رخت معمولی ، با همان کشده ها و مدهای بچگانه ، بی هیچ تعجبی یا تحسینی می نویسند ؛ دکتر همان طور نشسته بود . چشمش بو د. چشمش را گاهی به چشم او می دوخت و بعد به روی میز می انداخت و پیدا بود که دارد خسته می شود . معلم پکی به سیگار زد و افزود : -فکر نمی کنید به همین اندازه کافی باشد ؟ خیلی دلم می خواست حرف بزنم . اما چه فایده ؟ اتاق انتظار شما هم پر است ...
و دلش آرام نشد. افزود : - راستی کاسبی خوبی دارید . نیست ؟ خیلی از معلمی بهتر است .
دکتر تبسم کنان بر خاست و او را روی تخت نشاند و زانوهایش را آویزان نگه داشت و با چکش دو سه بار روی کنده ی زانویش زد که زانویش پرید و بعد فشار خونش را اندازه گرفت و بعد سینه و قلبش را با گوشی معاینه کرد و همه ی این کار ها را به عجله . و بعد رفت پشت میز نشست و شروع کرد به نسخه نوشتن . و معلم نقاشی یادش به روز پیش افتاد که آفتابه شان را برده بود بدهد لحیم کند . پیرمرد آهن ساز درست همین طور و با همین عجله آفتابه را وارسی کرده بود .
معلم نقاشی که دوباره نشسته بود و سیگارش را می کشید به قلم او چشم دوخته بود که گاهی صدا می کرد و با خود می اندیشید : این هم دکترهامان ! حوصله ندارند آدم براشان حرف بزند. آن هم دکتر امراض عصبی ! نه اطمینان آدم را به خودشان جلب می کنند نه یک خرده گذشت دارند. چه فرق می کند ؟ همان ردنه و تیشه ای را که ماروی مغز بچه های مردم می اندازیم این ها روی تن مردم می اندازند . حتما با همه ی مریض ها همین معامله را می کنند . مطب این هم مثل کلاس من شلوغ است . غیر از این چه می تواند بکند ؟ لابد همه می آیند و می نشینند ، هنوز دو کلمه نگفته حرف شان ر ا می برد ، زانو و سینه و بازوشان را معاینه می کند و بعد نسخه می دهد و بعد هم ده تومان .... و باز یک مرتبه خودش را جمع کرد . یادش افتاد که خودش پول نمی دهد و بیمه است ... دکمه ی کتش را بست . سیگارش را خاموش کرد و دست هایش را زیر کلاهش قایم کرد و چشم به دفتر چه دوخت که پیش رویش بود . اما این بار زود بر خودش مسلط شد و اندیشید : « گور پدرش ! مگر پول بیمه را نمی گیرند ؟ محض رضای خدا که قبول نکرده است . پدر سوخته ها !» و دکتر سر برداشت و همان طور که تاریخ و امضای نسخه را خود به خود گذاشت گفت : - غذاهای محرک نخورید . سرکه و فلفل و امثال آن ... شب زود بخوابید . اگر قبل از خواب شیر بخورید بهتر است . آمپول ها را هم روزی یکی تزریق کنید . قرص هم قبل از غذا ؛ متاسفم که دستور داده اند مرخصی ندهیم ، وگرنه احتیاج به یکی دو هفته استراحت داشتید .
معلم نقاشی همان طور که به دکتر گوش می داد ، دردل می خندید : « اگر این ها بود اصلا چرا پیش تو آمدم ؟ زنم خیلی بهتر ازتو این ها را بلد است . همین حرف هار ا می زند . آمپولت را هم لابد کلسیم است ....» و بلند گفت :
-متشکرم ... و برخاست . دو سه برگ نسخه را تا کرد و توی جیب گذاشت و دفترچه را برداشت و راه افتاد . هنوز در اتاق را باز نکرده بود که مریض بعدی پرید تو و هاج و واج کلاهش را به سر گذاشت و رفت . توی کوچه که رسید جوی ، آب صاف و روانی داشت. فکر کرد : « آره ! بهتره ... فایده اش چیه ؟ » و نسخه را پاره کرد و به آب داد و زیر چراغ خیابان که رسید دفترچه اش را باز کرد و در ستون امراض دید نوشته : « ضعف اعصاب » و جلویش را دکتر امضا کرد ه است .
*
و به این طریق یک سال گذشت . یک سالی که در آن معلم نقاشی ما هشت بار به دکتر مراجعه کرد . اول با علاقه و ولع و کم کم از سر بی میلی و فقط برای این که شاید به این وسیله بتواند آدم های تازه ای را بشناسد . درین مدت دکتر های مختلف نظر خود را درباره ی او روی ستون امراض دفترچه ی بیمه اش نوشتند . حالا معلم نقاشی دلش به این خوش بود که اقلا فهمیده بود که چه مرگی دارد . یا چه مرگ هایی دارد . دو امضای ضعف اعصاب ، یکی برای معاینه ی تمام بدن ، دو تا برای سینه درد و سرما خوردگی ، یکی برای معاینه ی گلو و یکی هم برای بیمار کبد و آخری برای تجزیه ی خون . سه تا از نسخه هایی را که در این مدت گرفته بود . پاره کرده بود و دور ریخته بود . چون همان امضای دکترها برایش کافی بود. و نسخه هایی را هم پیچیده بود دواهاشان هنوز کنار طاقچه اتاق شان افتاده بود و شیشه هاشان را که نه می خواستند ، دور بریزند و نه معلم نقاشی حاضر بود لب بزند. مجبور بودند هفته ای یک بار گردگیری کنند . به خصوص یک شیشه ی بزرگ روغن ماهی بود که مزاحم تر از همه بود و برای سینه دردش به او داده بودند . و این ها خودش باعث شده بو د که دواخانه ی کوچکی دایر کنند . و درست مثل اولین کتابی که به خانه می آید و گاهی هوس کتابخانه داشتن را در صاحبش می انگیزد ، هرچه شیشه و پیشه داشتند پهلوی هم توی طاقچه چیده بودند .
و گر چه تنها از شیشه ی «مرکورکروم » و آن هم گاهی ، استفاده می کردند دلشان به این خوش بد که اقلا با دیدن شیشه های دوا اطمینان می یابند که سلامتی در خانه هست . معلم نقاشی هرگز به دوا خوردن عقیده نداشت ، از یک قرص کوچک سردرد گرفته تا سولفات دوسود و از آبی که زنش با آن چشمش را می شست تا آمپول های جورواجوری که به دست و بازو یا توی رگ می زدند . اصلا از دوا بی زار بود . از خود دکتر ها هم بی زار بود . بچه مدرسه که بود یک روز مادرش او را به هزار حقه پیش دکتر برده بود . دکتر پیر بدعنقی بود که به تر کی بحش می داد و می زد و به او فلوس داده بود و او بعد که از مطب در آمده بودند و مادرش برای پیچیدن نسخه به دواخانه ی نزدیک رفته بود ، گریخته بود . ترس از دکتر ، بوهایی که در مطب می آمد ، عکس های وحشتناکی که از در ودیوار آویخته بودند و بعد هم فلوس چنان او را ترسانده بود که گریخته بود . و تا شب توی تیمچه های بازار و لای دسته های بار قایم شده بود . و غروب که خواسته بودند در تیمچه را ببندند . کاروان سرادار نطنزی او را پیدا کرده بود . و به خیال اینکه برای دزدی آمده است کتکش هم زده بود و بیرونش انداخته بود . او از همه جا مانده و گرسنه به خانه ی عمه اش پناه برده بود و آن ها هم که از همان صبح از فرار او آگاه شده بودند او را به خانه خودشان فرستاده بودند و مادر هم از سر غیض او را با چوب هیزم های ناصاف کتک زده بود .
معلم نقاشی هیچ وقت این واقعه را فراموش نمی کرد و از آن پس شاید به علت همین ترس و ناراحتی ، دیگر بیمار نشد و و یا کم تر بیمار شد . غیر از حصبه ای که در سیزده سالگی گرفته بود و این واقعه که در دوازده سالگی اتفاق افتاد . هرگز جرات نکرده بود مریض بشود و دو روز در خانه بخوابد . اما دفترچه اش را داده بودند و پیش خودش حساب این بی زاری از دکتر ها را رسیده بود و خودش را هم قانع کرده بود که به این احساس قوی و شدید زمان بچگی زیاد وقعی نباید بگذارد و برای شناسایی خود و به عنوان یک تجربه هم شده ، از دفتر باید استفاده کند . قبل از این که دفترچه ی بیمه ای داشته باشد . حتی یک بار هم به پای خودش به دکتر مراجعه نکرده بود . اما حالا یک سال بود به میل و رضا پیش هر دکتری که اداره ی بیمه معلوم می کرد می رفت ، چه چیزی به دستش آمده بود ؟ غیر از همان چند امضا؟ آن بار ترسی از دکتر پیر بدعنق او را فراگرفته بود از دوا و دکتر و بیماری ، بی زارش کرده بود . و حالا ؟... حالا دیگر نه ترسی از دکتر ها داشت نه بی زاری . چون دیگر از بچگی خیلی دور بود و نه آن اطمینانی را که در آن ها و طرز کراشان می جست یافته بود . حالا دیگر به نومیدی رسیده بود . حالا به این نتیجه رسیده بود که آن چه از طب و طبابت مفید است و مورد تردید نیست همان را سولفات دوسود و فلوس وشیر خشت است . همان نسخه های خانگی خاله زنکی است . همان عناب و گل بنفشه . همان پر سیاوشان و برگ زوفا.
*
میان دوساعت درس صبح ، در اتاق دفتر مدرسه ، معلم ها نشسته بودند و بی سر و صدا چای می خوردند . و هر بار که در باز می شد و یکی تو می آمد موجی از جنجال و هیاهوی بچه ها به درون می ریخت . میز ناظم مدرسه نصف دفتر را گرفته بود . در و دیوار چرک و سیاه بود. تاریکی نه تنها با گوشه های اتاق و زیر میزها و مبل ها اخت شده بود ، بلکه پشت پنجره ها نیز با شیشه های زرد و تیرهای که داشتند ، جا خوش کرده بود و مانده بود . غیر از معلم فرانسه و تاریخ و نقاشی و ناظم ، که پشت میزش نشسته بود و کم تر حرف می زد .
یک معلم تازه هم بود که دماغ عقابی داشت و رنگ پریده بود . و معلم ورزش هم فرصت کرده بود و آمده بود . اما معلم عربی عوض شده بود . و از معلم جبر خبری نبود. هنوز داشتند چای می خوردند که معلم تاریخ از ته مبل و با حرارت گفت : - دیدید گفتم ؟ پدرسوخته ها بیمه شان هم به همه چیز دیگرشان رفته ! آدم خودش باید فکر خودش باشد . تنها چیزی که از بیمه شان فهمیدیم پولی بود که از حقوق مان کم گذاشتند . باز هم خوبیش این است که تمام شد . خلاص شدیم ، من که خودم بیمه هستم . معلم فرانسه که سیگارش را به چوب کبریت نیم سوخته ای زده بود و دور از خود نگه داشته بود ، آهی کشید و گفت : - آره جانم . همین بی ترتیبی هاست که مردم را نومید می کند . اصلا چرا باید بیمه را راه بیندازند که بعد از یک سال مجبور شوند برش بچینند ؟... آن هم با این افتضاح ؟ اصلا وقتی نمی توانند کاری را بکنند مگر مجبورند مردم را توی دردسر بیندازند ؟ آن هم با این حرفهایی که آدم می شنود ؛ با این افتضاح !... حرف معلم فرانسه تمام نشده بود که درباز شد و یک شاگرد پرید تو و با قیافه ای وحشت زده و نفس بنده آمده شکایت داشت که : -آق ناظم ! این احمدی می خواد منو بزنه . و ناظم برخاست ، دست او را گرفت و باهم بیرون رفتند . و سکوتی که معلم ها چند لحظه فراگرفته بود شکست و معلم ورزش به صدا در آمد : -چه بهتر آقا ! بنده که اصلا احتیاج ندارم به دکتر مراجعه کنم . یک سال حقوق بیمه بدهم که چه ؟ دوا و دکتر وبیمه ی من ورزش تنفسی دم صبح است آقا ! آدم سالم ...
معلم نقاشی حرف او را برید که : -بله آدم سالم توی ما دبیر ها خیلی نادر است . غیر ازین چیز دیگری می خواستید بفرمایید ؟ - نه می خواستم بگویم یک سال پول یامفت از ما گرفتند . شاید هم بشود گفت پول زور. - دیدید آقا من حق داشتم ! از اول نمی خواستم اصلا بیمه بشوم . اما مگر می شد ؟ خودشان از حقوقم کسر می گذاشتند . یک سال ماهی هفت تومن و نیم چه قدر می شود ؟...
باز حرف معلم تاریخ را معلم نقاشی برید که با خنده گفت : -جان من ! مهم این نیست که پول مفت گرفتند یا پول زور . این هم مهم نیست که پول ها را که و چه طور سگخور کرد. این مسایل از بس عادی است دیگر اهمیت خود را از دست داده . مهم نیست که معلم ها را یک سال کشیده اند توی مطب دکتر ها و هیچ چی که نباشد بهشان فهمانده اند چه مرگ شان است .... معلم تازه ای که دماغ عقابی داشت و رنگ پریده بود با لهجه ی رشتی گفت : -نه آقا ! چه طور مهم نیست آقا ؟ خیال می کنید بیمه همین طوری قطع شد آقا ؟ یک ساله چه قدر روی بیمه خورده باشند خوب است آقا ؟ خود بنده اطلاع دارم که دویست و پنجاه هزار تومن در تهران ملاخور شده ، آقا ! این ها را باید دانست آقا !
معلم نقاشی گفت : -راست می گویید . باید دانست . اما باز هم این ها زیاد مهم نیست . مهم این است که فلان دبیر ادبیات
یا جغرافی که تا حالا اصلا فرصت نداشته به درد سر و شکم خودش برسد ، رفته و از سوراخ سمبه های بدنش مطلع شده . بگذریم که اگر بیمه هم بود نمی توانست این دردها را دوا کند . اما این قدر هست که وسواس معلم ها زیادتر شده . یک معلم اگر تا به حال خیال می کرد لله ی بچه هاست ، یآ اگر ناراحت بود که چرا عمرش به بی حوصلگی می گذرد ، یا وسواس این را داشت که سر چهل سالگی عقل از سرش بپرد ، حالا به یک مطلب تازه تر هم پی برده ؛ یک وسواس دیگرهم برایش ایجاد شده ، وسواس این که می بیند درست مثل یک کیسه ی انباشته از بیماری های مختلف است ... معلم ورزش که با دسته ی کلیدش بازی می کرد ، اعتراض کنان گفت : - نه آقا درست نیست ! که گفته همه ی معلم ها مریضند ؟ میان معلم های ورزش صدتا یکی هم مریض پیدا نمی شود .
- معذرت می خواهم جانم ، صحبت از تارزان ها نیست که باکره های بازوشان زندگی می کنند . صحبت از معلم هاست . یعنی آن هایی که با مغزشان زندگی می کنند . گذشته از این که لابد می دانید هر مدرسه ای یکی یا دو تا معلم ورزش بیشتر ندارد .... معلم فرانسه خودش را به میان انداخت و گفت : -چرا بی خود سر به سر هم بگذاریم ؟ مساله این است که یک سال مردم را به خودشان امیدوار کرده اند و حالا یک مرتبه گندش بالا آمده . معلوم نیست چرا بیمه قطع شده . معلوم نیست اختلاف حساب سر چه بوده . و دست هیچ کس هم به هیچ جا بند نیست .
معلم تازه با لهجه ی رشتی افزود : -چه جور هم گندش بالا آمده آقا ! خود بنده اطلاع دارم که بعضی از دکتر ها نسخه های خودشان را می خریده اند آقا ! برای دوست و اشنا نسخه می نواشته اند و دوای نسخه ها را خودشان برمی داشته اند و می فروخته اند . دوافروش ها تقلب می کرده اند آقا ! در انتخاب دکترها هزار نظر خصوصی در کار بوده . و خیلی کثافت کاری های دیگر آقا ...
معلم نقاشی لبخند زنان و از سر بی اعتنایی گفت : -من با این ها هم کاری ندارم . این دله دزدی ها به این زودی ازین خراب شده ریشه کن نمی شود .
اصلا لازم نیست فکرش را هم بکنیم . فکر این را باید کرد که کار این همه مریض به کجا می کشد ؟ من هر وقت به دکتر مراجعه کردم از جنجال اتاق های انتظار وحشت کردم . این همه مریض ! آن هم در تهران ! آن هم میان آدم هایی که به هر صورت بر دیگران رجحانی داشته اند که توانسته اند خودشان را به دکتر برسانند . فکرش را هم اذیت کننده است ....
که در باز شد و ناظم آمد تو و با قیافه ای گرفته رفت پشت میزش نشست . چیزی روی یادداشت نوشت . فراش را صدازد . که : - این را ببر برای آقای مدیر ، جوابش را بگیر و بیار . و فراش که رفت ، دنباله ی صحبت را معلم تاریخ گرفت : - راستی آقایان هیچ فکر کرده اید که کار دکتر ها چه قدر بهتر از کار ماست ؟ -کار قصاب هم خیلی بهتر از کار ماست . این که غصه خوردن ندارد .
معلم فرانسه بود که این را گفت و اخم هایش را در هم کرد و سیگارش را درآورد تا یکی دیگر آتش بزند . معلم ورزش که تا به حال در خود فرورفته بود و صدایی برنیاورده بود به صدا درآمد که : - در مملکت آدم های مفنگی ، یکی دکتر ها کار و بارشان خوب است ؛ یکی هم مرده شورها . و معلم نقاشی باز به حرف آمد و این بار تایید کنان گفت : - درست است که کار و بار دکتر ها خیلی بهتر از ما است . اما این طور که من دیدم دکترها کاسب های بدی
هستند . خیلی هم بد . می دانید چرا ؟ برای این که آدم وقتی از یک بقال برنج یا لوبیا می خرد ، یا از قصاب گوشت می خرد ، چشم دارد و می بیند که چه می خرد . اما آن چه از دکتر می خواهد بخرد - یعنی سلامتی را - آیا می تواند تشخیص بدهد ؟ می تواند انتخاب کند ؟ نه . اصلا همین است که من در تمام این مدت در جست و جوی دکتری بودم که به او اطمینان داشته باشم . اعتماد داشته باشم . اما دکتر را مگر به این زودی می شود عوض کرد .تا ده تا نسخه ی اشتباهی ندهند، مزاج آدم به دستشان نمی آید . و آن وقت تازه دکتر خانوادگی شده اند ! بله به این علت کاسب های بدی هستند . یا اگر بهتر گفته باشیم کسب بدی را انتخاب کرده اند .
معلم تازه با لهجه ی رشتی اش گفت : -و بدبختی این جاست که هر سال داوطلب طب بیش تر هم می شود آقا ! - البته باید هم همین طور باشد . مردم هرچه بیش تر مفنگی باشند به طبیب بیش تر احتیاج دارند .
در تمام این شهر شاید بیست تا کلوپ ورزش بیش تر نباشد ، اما چند تا مطب هست ؟ و چون کسی جوابی نداد ، خود معلم ورزش افزود: - سه هزار و پانصد مطب هست . ملتفت هستید ؟ سه هزار و پانصد تا ! بعد در باز شد و کتاب دار مدرسه در میان موجی از جنجال مدرسه به درون ریخت ، وارد شد و شاد و خندان با یک یک همکارهایش سلام و علیک کرد ، و پهلوی ناظم نشست ، و فراش را صدا کرد که برایش چای بیاورد و بی معطلی رو به معلم تاریخ گفت :
-خوب ! بیست هزار تومان بیمه را گرفتی ؟
که همه زدند به خنده . خود او هم بلندتر از همه خندید و معلم تاریخ با خونسردی گفت : - نه . هفده سال دیگر مانده . خیال می کنی کار بیمه ی عمر هم مثل بیمه ی فرهنگی تق و لق است ؟ - غصه نخور بابا ! همه شان سر و ته یک کرباسند . و برای این که حرف را گردانده باشد رو به دیگران گفت : -خوب آقایان ! درباره ی قطع شدن بیمه چه نظری دارید؟ من خیال دارم اعلام جرم کنم . می دانید چرا ؟
خبر دارم که کار از کجا خراب شده . شنیده ام . پول هنگفتی به جیب زده اند . معلم تازه با لهجه ی رشتی گفت :
-از قضا بحث در همین موضوع بود . آقا ! بنده هم اطلاع دارم . راستی نمی شود اعلام جرم کرد آقا ؟ شما سندی ، مدرکی ، چیزی در دست ندارید آقا ؟
معلم نقاشی خنده کنان گفت : -بر فرض هم که مدرک باشد ، تازه چه فایده ؟ خودتان را بی خود به دردسر نیندازید . من تصمیم گرفته ام دفترچه ی بیمه ام را قاب بگیرم بزنم بالای طاقچه . یا اصلا صفحه ی مربوط به امراضش را که نوشته چه دردهایی دارم قاب بگیرم . و بزنم بالای اتاق و هر صبح و شب زیارتش کنم و به یاد ایامی بیفتم که با آن همه خواب و خیال در پی معالجه ی خودم بوده ام .
فراش که چای را آورد کاغذی پیش روی ناظم گذاشت و گفت که : -آقای مدیر دادند. و ناظم آن را برداشت و در سکوتی که دفتر را فراگرفته بود چند لحظه به آن نظر دوخت. بعد آهی کشید و سر برداشت و رو به حضار گفت :
-آقایان ! با کمال تاسف معلم جبرمان به مرض سل درگذشته است . آقای مدیر خواهش کرده اند عصر ، همه ی آقایان بیایند تا دسته جمعی برویم جنازه را برداری.
و به فراش اشاره کرد که زنگ را بزند. وقتی زنگ به صدا درآمد درست صدای زنگ نعش کشان های سابق را داشت.
.jpg "جلال آل احمد")
نظرات ()
