فیدل کاسترو و سوسیالیسم کوبایی
در روز بیست و پنج نوامبر ۱۹۵۶ هشتاد و دو چریک به رهبری فیدل کاسترو، که اعضای جننبش بیست و شش جولای را تشکیل می دادند، مکزیک را برای آغاز کردن یک انقلاب مسلحانه به سوی کوبا ترک کردند. این گروه در دوم دسامبر همان سال در ساحل کوبا پیاده شدند و بلافاصله توسط نیروی هوایی باتیستا دیکتاتور وقت کشور مورد حمله قرار گرفتند. دوازده نفری که از حمله ی ارتش جان سالم در بردند در کوه های سییرا ماسترا به هم پیوستند تا جنگی را شروع کنند که دو سال بعد با سرنگون کردن دولت باتیستا کوبا را تبدیل به کشوری سوسیالیستی کرد و به این ترتیب گرایش جدیدی در سوسیالیسم، سوسیالیسم آمریکای لاتین را بنیاد گذاشت.
------------------------------------------------------------------------------
سوسیالیسم کوبایی و جنبش ۲۶ ژوئیه
مشخصه ی عمده ای که انقلاب کوبا را از انقلاب های سوسیالیستی پیش از آن متمایز می کند ماهیت چریکی آن است. آغازگر این انقلاب به جای یک حزب انقلابی که از طریق به دست آوردن رهبری اعتراضات طبقه ی کارگر قدرت سیاسی را در دست می گیرد گروهی کوچک چریک بودند که با به دست گرفتن اسلحه با دولت حاکم وارد مبارزه مسلحانه شده بودند.
حزب کمونیست هوادار شوروی کوبا یا حزب سوسیالیست مردم کوبا، تشکیل شده در دهه بیست میلادی و عضو کمنترن، تحت هدایت مسکو علاوه بر حمایت از حکومت باتیستا در کابینه اوهم دارای وزرایی بود. به همین دلیل در ابتدای به دست گرفتن قدرت توسط انقلابیون، حزب کمونیست و اپوزیسیون سنتی چپ کوبا تردیدهای جدی نسبت به نیات شورشیان جنبش بیست و شش ژوئیه ابراز می کرد.
با این حال تا ۱۹۶۱ گرایش کاسترو و نیروهای سنتی کمونیسم در کوبا به طور روز افزون به هم نزدیک تر شدند تا سرانجام در این سال جنبش بیست و شش ژوئیه، حزب سوسیالیست مردم کوبا و گروه انقلابی سیزده مارس با پیوستن به یکدیگر سازمان متحدی تشکیل دادند که بعدها تبدیل به حزب کمونیست کوبا گردید و تا امروز قدرت سیاسی را در کشور کوبا در دست دارد.
کاسترو و سازمانش در بدو امر و حتی تا مدتی پس از تصرف قدرت سیاسی خود را کمونیست نمی دانست. جنبش بیست و شش ژوئیه بیش از همه چیز جنبشی ضد امپریالیست با گرایشات قوی ناسیونالیستی بود. حرکت کاسترو در واقع و واکنشی به دخالت همه جانبه ی دولت ایالات متحده در امور کوبا، تسلط کمپانی های آمریکایی بر تمام شئون اقتصاد این کشور، و فقر و عقب ماندگی شدید مردم کوبا در نتیجه این عوامل بود.
استقلال طلبی و برنامه پیشرفت کوبا
این گرایش ضد امپریالیستی جنبش کاسترو در کنار شاخصه ای شدیدا استقلال طلبانه قرار می گرفت که تمام ملت های آمریکای لاتین را مخاطب خود قرار می داد و خواهان پاسخی به آن چه استعمار آمریکایی می دانست بود. این در حالی است که مفهوم استعمار برای کشورهای آمریکای لاتین، که استقلال خود را از پی قرن ها سلطه اسپانیا از طریق جنگ های استقلال خونین با این کشور به دست آوردند تا هژمونی دولت آمریکا بلافاصله جایگزین استعماراسپانیا شود، مفهومی بنیادین است.
این مسئله در سخنرانی ۲۶ سپتامبر ۱۹۶۰ فیدل کاسترو درمجمع عمومی سازمان ملل به وضوح دیده می شود. در این سخنرانی که مدت کوتاهی بعد از انقلاب صورت گرفته و در دوره ای که اختلاف با ایالات متحده در حال بالا گرفتن است، کاسترو تلاش می کند چارچوب های انقلاب کوبا را برای رهبران دنیا بیان کند و در واقع در رو در روی رهبران دنیا از سیاست های انقلاب دفاع نماید.
در این سخنرانی کاسترو از یک سو، در عین حالی که نسبت به بلوک شرق همدلی نشان می دهد در برابر کمونیست خوانده شدن از سوی ایالات متحده مقاومت می کند؛ و از سوی دیگر، با برشمردن مشکلاتی که مردم کوبا با آن دست به گریبان اند، و کاسترو امپریالیسم را برای آن سرزنش می کند، راه حل های 'دولت انقلابی' را برای این مشکلات اعلام می کند.
او از جمله درصد بیکاری بالا، برخوردار نبودن نیمی از جمعیت کوبا از انرژی برق، نبود مسکن قابل زندگی برای سه ونیم میلیون از مجموع ۶ میلیون کوبایی، وضعیت نامناسب آموزش و پرورش و بهداشت، و عدم مالکیت ۸۵ درصد از دهقانان کوبایی بر زمین هایی که بر آن کار می کردند به عنوان مشکلات به جای مانده از دوران پیش از انقلاب اشاره می کند.
توجه به این نکته ضروری است که بخش اعظم زیرساخت های اقتصادی کوبا اعم از زمین های کشاورزی، صنایع برق و تلفن و غیره پیش از روی کار آمدن 'دولت انقلابی' در اختیار کمپانی های آمریکایی قرار داشت که همه این ها موجب تراز مثبت تجاری به نفع آمریکا و به ارزش بیش از یک میلیارد دلار در طول دهه پنجاه میلادی شده بود.
در پاسخ به این وضعیت است که 'دولت انقلابی' علاوه در بر در پیش گرفتن سیاست هایی از قبیل کاهش اجاره مسکن، لغو امتیازهای داده شده به سرمایه های خارجی، اصلاح قوانین و توزیع مجدد اراضی کشاورزی، ملی کردن صنایع و معادن دست به کمپین هایی برای بهبود وضع بهداشت و ریشه کن کردن بی سوادی می زند. از همه این سیاست ها مهم تر 'دولت انقلابی' قول می دهد اقتصاد کوبا را از اتکا به صادرات شکر نجات دهد و برنامه ای برای صنعتی کردن کوبا در پیش بگیرد.
اتحاد با بلوک شرق
تقسیم مجدد اراضی و اصلاح قوانین کشاورزی ازپایه ای ترین قول های 'دولت انقلابی' بود. با این حال این سیاست ها که شامل خلع مالکیت سرمایه ایالات متحده بر زمین های کشاورزی می شد، دولت این کشور را وادار به واکنش کرد. در نتیجه این تنش و اقدام دولت کاسترو در جستجوی بازار جدید برای محصول شکر خود، کوبا از سال ۱۹۶۱ میلادی آغاز به برقراری روابط تجاری نزدیک با دولت شوروی نمود. این چرخش دو پیامد عمده و مرتبط به هم داشت که سرنوشت انقلاب کوبا را از آن به بعد تعیین کرده است.
نزدیک شدن کوبا به بلوک شرق که سرآغاز آن امضای قراردادی برای صدور شکر به شوروی در ازای نفت خام بود، تبعا منجر به عکس العمل شدید آمریکا و تیره شدن بیشتر روابط قبلا آشفته دو کشور گردید. تا جایی که سرانجام دولت آمریکا علاوه بر به اجرا گذاشتن تحریم اقتصادی کامل کوبا دست به مسلح کردن گروه های هوادار باتیستا و حمله نظامی به کوبا زد. نتیجه این اقدامات نزدیکتر شدن و نهایتا اتحاد کوبا با دولت شوروی بود.
از سوی دیگر پیوستن کوبا به بلوک شرق تبعات غیر قابل بازگشتی برای نوع سوسیالیسم این کشور و سرنوشت انقلاب کوبا داشت. ماهیت روابط کوبا-اتحاد شوروی را می توان در تهیه شکر برای بلوک شرق از سوی دولت کوبا و سوبسیدهای گسترده به شکل پول، تسلیحات و غیره از طرف دولت شوروی، که منابع آمریکایی تا شش میلیارد دلار در سال تخمین می زنند، مشخص کرد.
پیامد اصلی این شکل رابطه با اتحاد شوروی ادامه اتکای کوبا به شکر به عنوان شکل اصلی تولید اقتصادی بود. باید توجه کرد از آن جا که در بسیاری مطالعات تاریخی دلیل اصلی عقب ماندگی اقتصادی کوبا همین اتکا به شکردانسته شده است، دولت پس از انقلاب اعلام کرده بود قصد دارد این مسئله را از طریق صنعتی کردن کوبا حل کند. بنابراین سیاست کلان نزدیکی به بلوک شرق منجر به پیگیری نشدن برنامه صنعتی سازی کوبا شد که این مسئله به نوبه خود شکل نظم یافتن ساختار سیاسی و فرهنگی کوبای سوسیالیست را تا امروز رقم زده است.
پس از فروپاشی
با فروپاشی شوروی و قطع حمایت اقتصادی شوروی از کوبا اقتصاد این کشور، که حول ساختار مشخص بالا شکل گرفته بود، دچار بحرانی اساسی شد. در سال ۱۹۸۹ تجارت با اتحاد شوروی به تنهایی ۸۵ درصد از حجم کل بازرگانی کوبا را در بر می گرفت در حالی که تجارت خارجی به نوبه خود بالغ بر نیمی از درآمد ملی کشور را تشکیل می داد.
به فاصله پنج سال ازفروپاشی بلوک شرق تولید ناخالص ملی کوبا با پنجاه درصد سقوط از ۱۹.۳ میلیارد دلار به حدود ۱۰ میلیارد کاهش پیدا کرد؛ تولید صنعتی به ۱۵ درصد ظرفیت سقوط کرد؛ و تولید کشاورزی تقریبا به طور کامل فلج شد.
این وضعیت دولت کوبا را مجبور به دور شدن از سیاست های نوع شوروی و تلاش برای ایجاد نوع جدیدی از سوسیالیسم نمود. به این ترتیب و در پاسخ به این وضعیت دولت سوسیالیست کاسترو پاره ای اصلاحات اقتصادی را تحت عنوان "شرایط ویژه در زمان صلح" معرفی کرد.
این برنامه ها شامل یک "برنامه غذا" به هدف خودکفا نمودن مزارع دولتی در کوبا از طریق کوچک کردن اندازه، خودگردانی و استقلال اقتصادی این مزارع، جذب سرمایه در صنعت جهانگردی که منجر به تبدیل شدن این صنعت به بزرگ ترین منبع درآمد کوبا، بالاتر از شکرگردید، قانونی کردن دلار آمریکا در کنار پزوی کوبایی، کاهش برخی سوبسیدها و تشویق خوداشتغالی در شکل کارهایی از قبیل رستوران داری می شد.
با به کار بستن این اصلاحات از سال ۱۹۹۵ میلادی اقتصاد کوبا به مرور بهبود پیدا کرد و علی رغم تشدید تحریم های ایالات متحده در شکل دو قانون جدید، توسعه خود را از سر گرفت. به طوری که بین سال ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۶ میلادی نرخ رشد کوبا به ترتیب به ۰.۷ درصد، ۲/۵ و ۷/۸ بالغ شد. این اتفاق در حالی افتاد که دولت کوبا علی رغم اصلاحات موفق به حفظ خدمات اجتماعی که از اصول اولیه انقلاب کوبا دانسته شده اند از جمله حق تحصیل و خدمات درمانی رایگان برای همه گردید.
با این حال و علی رغم این رشد اقتصادی که آن را "معجزه کوبایی" خوانده اند، به کار بستن این اصلاحات وضعیت پیچیده ای را برای سیستم سوسیالیستی کوبا به وجود آورده است. مجموعه این اصلاحات نهایتا به تقسیم کردن اقتصاد کوبا به دو بخش کاملا مجزای خارجی که درآمد ارضی کشور را در اختیار دارد و بخش داخلی که هم چنان بر مبنای پزوی کوبا و بر مبنای اقتصاد برنامه ریزی شده اداره می شود منجر شده است. این تقسیم اقتصادی باعث پدید آمدن نابرابری اجتماعی میان شاغلین هر بخش شده است.
تبعا برای دانستن این که سوسیالیسم کوبایی با این تناقض درونی چگونه برخورد خواهد کرد و به چه سویی خواهد رفت باید منتظر تحولات آینده ماند.
منبع : بی بی سی فارسی
نظرات ()
